مرور کلی بر فعل ها در زبان ترکی استانبولی

مرور کلی بر فعل ها در زبان ترکی استانبولی

بخش 9

فعل : مرور کلی بر فعل ها در زبان ترکی استانبولی

9.1 صرف فعل در زبان ترکی استانبولی

گروه فعلی متشکل از ریشه ی فعل، زمان، وجه و علامت های قید (کیفیت)، و علامت های شخص است. زبان ترکی فاعل را روی فعل همراه با علامت های شخص نشانه گذاری می کند. علامتِ منفیِ –mA  مستقیما به ریشه ی فعل میچسبد، و قبل از اکثر پسوندها می آید. تنها پسوند های صدادار و علامت تواناییِ  (y)A(bil) - هستند که ممکن است قبل از منفی بیایند. اگر سوال بله- خیری باشد، بسته به الگوی علامت شخص، این سوال قبل یا بعد از علامت های زمان می آیند. در بخش های بعدی، درمورد هر علامت زمانی بر اساس استفاده از معنایش، و دیگر علامت های صرفی، منفی و علامت های شخص که همزمان با آن رخ میدهند، بحث شده است.

گروه فعلی ترکی در جدول صفحه ی بعد امده است. ریشه ی فعل، یا در شکل ریشه و یا در صدای پسوندها، بعنوان اولین قسمت از گروه فعلی ظاهر میشود. بعد از آن شکل منفیِ -mA  می آید. زمان، وجه، و علامت های کیفیت درست بعد از فعل می آیند. علامت های ربط، زمان، وجه و علامت های کیفیت را دنبال می کنند. علامت های شخص به آخر گروه فعلی وصل شده و بسته به زمان، وجه و علامت های کیفیت که آنها را دنبال میکنند، ممکن است به سه شکل یا الگوی مختلف ظاهر شوند. الگوی -k از DI یا -(y)DI و -(y)sA پیروی می کند، الگوی l- از صیغه ی تمنای -(y)A پیروی میکنند.الگوی z در هرجایی ظاهر میشود.

دو پسوند دیگر وجود دارند که می توانند به این گروه فعلی متصل شوند. یکی از آنها -DIr است، که گونه ای از علامت های وجه/ حالت است که به تفضیل در بخش های بعدی به آن خواهیم پرداخت. دیگری جزء سوالیِ  mI است. اگرچه mI در زبان نوشتاری ترکی به گروه فعلی متصل نمیشود، زیرا دستخوش هماهنگی واکه ای قرار میگیرد و نیز چونکه ممکن است در داخل گروه فعلی هم ظاهر شود(قبل از تعدادی از علامت های شخص بیاید)، اما ممکن است آن را بخشی از گروه فعلیِ ترکی در نظر بگیرید.

 

گروه فعلی ترکی

فعل

حالت

منفی

حالت

زمان

وجه

کیفیت

عضو رابط

شخص

ریشه

Voice (حالت فعل)

توانایی

 

امکان

 

 

الگوی z

الگوی k

الگوی l

 

مجهول

(-Il/-(I)n)

سببی

(DIr, -(I)t, -Ir,-Ar)

انعکاسی

 (I)n)

دوسویه

 ((I)ş)

 

(y)A(bil)

-mA

-(y)Abil

-(y)Iver

(y)Adur

(y)Akal

-Iyor -(y)AcAK -mIs ¸ -Ir/-Ar -mAlI -DI -(y)A -mAktA -sA

(y)mIş -(y)DI -(y)sA

-(y)Im -sIn Ø -(y)Iz -sInIz (-lAr)

-m -n Ø -k -nIz (-lAr)

-yIm Ø -sIn -lIm -In -sIn(lAr)

 

9.2 اشتقاق فعل ها در زبان ترکی استانبولی

در اینجا فهرستی از پرکاربردترین پسوند ها آمده است که از فعل ها ریشه گرفته اند.

پسوند اشتقاقی         

 ریشه ی اسم

فعل مشتق شده

-lA

tuz

tuzla

 

kilit

kilitle

 

faks

faksla

 

paket

paketle

 

posta

postala

 

su

sula

 

ter

terle-

-A

kan

kana

 

tür

türe-

-lAn

akıl

akıllan

 

av

avlan

 

güneş

güneşlen

 

kurt

kurtlan-

-sA

su

susa

 

önem

 önemse

پسوند اشتقاقی

ریشه ی  صفت

فعل مشتق شده

-Al

kısa

kısal

 

dar

daral

 

ince

incel-

-(A)r

kara

karar

 

deli

delir

 

sarı

sarar

 

mor

morar-

-lA

yavaş

yavaşla-

-lAş

beyaz

beyazlaş

 

güzel

güzelleş

 

koyu

koyulaş

 

derin

derinleş-

-sA

garip

garipse-

-Ik

acık

 

geç

gecik

 

 

در اینجا چند اشتقاق بی قاعده وجود دارد. به حذفِ k آخر توجه کنید.

 küçük           küçül-

büyük            büyü

açık               aç-/ açıl-

9.3 اشتقاق پسوندهای حالت در زبان ترکی استانبولی

تغییر حالت فعل (مجهول، سببی، انعکاسی، و دوسویه) از طریق پسوندگذاری انجام میشود و نشان دهنده ی رایج ترین روش اشتقاق فعل ها از خود فعل هاست. اگر فعل هر کدام از این حالت ها را داشته باشد، پسوند حالت، درست بعد از فعل می آید. یک فعل می تواند نهایتا سه پسوند حالت داشته باشد و آنها در ترتیب ثابتی ظاهر میشوند: دوسویه یا انعکاسی (آنها هرگز با همدیگر ظاهر نمیشوند) که بعد از آنها یک حالت سببی می آید، که بعد از آن میتواند یک پسوند مجهول بیاید. طی تغییر حالت فعل، فعل های گذرا (متعدی) تبدیل به افعال ناگذر (لازم) می شوند، یا برعکس.  

ریشه ی فعل+ حالت فعل (دوسویه/انعکاسی/سببی/مجهول)+ منفی+زمان،وجه وکیفیت+ سوال اول+ شخص (تطابق فعل و فاعل)+ سوال دو

Bak-ış-tır-ıl-ma-dı-k mı?

اگرچه ساختن چنین کلمات بلندی ممکن هستند، اما در گفتارهای روزمره به ندرت شنیده می شوند. آنها بیشتر در زبان نوشتاری و رسمی تر ترکی یافت میشوند.

 

فعل مشتق شده

فعل

جهت پسوند

okun

oku-

-(I)n, -Il (مجهول)

kurul

kur-

 

kalın

kal-

 

bakıl-

bak-

 

yıkan

yıka-

-(I)n (انعکاسی)

temizlen

temizle-

 

kurulan

kurula-

 

hazırlan-

hazırla-

 

gezdir-

gez-

-DIr (سببی)

çıkar

çık-

-Ar

soğut

soğu-

-(I)t

akıt

ak

 

kurut

kuru-

 

bakış-

bak-

-(I)ş (دوسویه)

dövüş-

döv-

 

 

9.4 افعال قیدگون -(y)Iver, -(y)Adur, -(y)Akal

افعال قیدگون، حالت قدیمی+ ساختار فعل هستند. در زبان ترکی مدرن آنها مانند پسوند به فعل ها می چسبند. آنها در جاییکه علامت امکان -(y)A(bil) ظاهر میشود، پدیدار میشوند. اولین مصوت (حرف صدادار) دستخوش هماهنگی واکه ای قرار میگیرد، درحالیکه قسمت دوم (فعل) هماهنگ نمی شود.

 

فعل قیدگون

فعل

فعل مشتق شده

-(y)Iver-

düş-

düşüver-

 

ara-

arayıver

 

bul-

buluver-

-(y)Adur-

bak-

bakadur

 

git-

gidedur-

-(y)Akal-

bak-

bakakal

 

uyu-

uyu yakal

 

 

-(y)Iver- کاری را توصیف میکند که به راحتی، سرعت و بدون تلاش زیادی انجام میشود. بنابراین، sat، به معنای "فروختن"، satıver یعنی "به راحتی  و سرعت فروختن".  Buluver یعنی "پیدا کردن چیزی به راحتی، و بدون اینکه زمان زیادی صرف گشتن آن شود، پیدا کنید".  -(y)Adur معنای "درخلال" میدهند. پس bakadur- زمانی استفاده میشود که فرد به (چیزی) در خلال زمان نگاه میکند.-Akal یک عمل طولانی را نشان می دهد. Bakakal- به معنای "زل زدن" است، زیرا زمان بیشتری را به عمل "نگاه کردن" اضافه میکند. در حالتی مشابه، uyuyakal- به معنای "احساس خواب آلودگی کردن" است.

این "پسوندها" زیاد فعال نیستند اما با افعال بالا زیاد استفاده میشوند.

علاوه بر استفاده های بالا، فعلِ dur میتواند استفاده ی خاصی داشته باشد و با -(y)Ip نیز معنای خاصی داشته باشد. در مثال نخست در قسمت پایین، bakıp duruyorlar یعنی "آنها فقط به من نگاه میکنند"(نگاه از من برنمیدارند). بنابراین،  -(y)Ip dur یعنی "به انجام کاری ادامه دادن".

-(y)Ip...dur- Bana bakıp duruyorlar.

Reklamcılar beni arayıp duruyorlar.

9.5 افعال همراه با  et-, ol-, çek-, at-, and geç  در زبان ترکی استانبولی

ساختن فعل با فعل های به اصطلاح کمکیِ et- و ol بسیار رایج است. فعل هایی نظیر at-,geç-, çek نیز بدینصورت استفاده میشوند. در چنین پروسه ی فعل سازی ای، این فعل ها با یکدیگر وهمراه با اسم ها در یک رابطه ی مرکبی گونه ای استفاده میشوند. در بعضی از مثال ها که به راحتی در قسمت پایین می بینید، آنها بصورت یک کلمه ی مجزا ظاهر می شوند، دربعضی دیگر از موارد، اسم و فعل بعنوان کلمات انفرادی قرار میگیرند. حتی در آن مواردی که آنها بصورت دو کلمه ی مجزا ظاهر میشوند، مانند یک واحد مجزا رفتار میکنند، یعنی، نمیتوانند در جملات جدا شوند. تنها استثنا به این قانون اجزای سوال و بعضی از قید ها مانند bile و dA هستند.  

Serkan imza mı atıyor?

 Serkan imza bile atıyor.

Serkan imza da atıyor.

این فهرستی از این افعال پرتکرار است:

افعال  -et:  affet-, dans et-, davet et-, devam et-, hallet-, ikna et-, inat et-, itiraz et- kabul et-, karet-,kavgaet-,memnunet-,rahatsızet-,razıet-,sabret-,seyret-,telefonet-,tercih et, teselli et-, tes¸ekk¨ur et-, yardım et.

افعال  engel ol-, hasta ol-, ikna ol-, razı ol-, memnun ol-, rahatsız ol-.:ol

افعال çek:  çek-verbs: faks çek-, besmele çek-, acı çek-, fotoğraf çek-, film çek-, ah çek-

افعال at: imza at-, kahkaha at-, takla at-, g¨obek at-, g¨ozat-, yumruk at-, hava at- gol at, basket at-, tekme at-, can at-, kafa at-

افعال geç: dalga geç-, vazgeç-, esgeç

 

تمرین1. در اینجا فهرستی با پسوندهایی که با آنها می آیند وجود دارد. از هر ستون پسوندی را انتخاب کرده و گروه های فعلیِ متشکل از یک ریشه ی فعل و مشتقات آن بسازید. به قوانین مصوت و هماهنگی واکه ای توجه کنید.

پسوندها افعال
 -iyor       -du          -k -git
-uyor       -        -im -gel
-ıyor        -          -ım kaÇ
-di          -di         üm gül
-du         -           -sun otur-
-         -ti         -sün seyret- 
-mış        -muş       -sın izle
-muş       -    müş    -sin zannet
-müş        -mış      -sunuz ver
-yacak       -miş       -sünüz  kuru
-ecek       -uz özle-
-r            üz - at 
-ur             -ız ağla-
ür            -lar gör-

-ar      -lar     -er

 

                           

تمرین 2.  این فهرستی از فعل ها و فهرستی از معانیست. هر فعل را به معنیش متصل کنید.

  الف) به سرعت و ناگهان بیرون رفت. 1. gidiverdi 
ب) رفت (در اثناء) 2. gidip verdi
پ) رفت و آنجا ماند 3. gidip geldi
ت) رفت و برگشت 4. gidedurdu 
ث) (جایی) رفت و (چیزی را به کسی) داد 5. gidip durdu

 

تمرین 3.  فعل های زیر را به مکمل هایشان وصل کنید. ممکن است از یک فعل بیش از یکباراستفاده کنید.

 

 1. acı                      a. atmak

2. devam                 b. çekmek

3. faks                      c. etmek

4. göbek                  d. geçmek

5. hava                    e. olmak

6. ikna

 7. imza

8. kahkaha

9. kavga

10. memnun

11. rahatsız

12. tekme

13. telefon

تمرین 4. جاهای خاای را با  at-, et-, ol-, çek-, or geç-. پر کنید. اضافه کردن علامت های ضروری را فراموش نکنید.

1. Hasan bütün gece Hülya ile dans -----------.

 2. Murat depremzedelere yardım ----------- içindeprembölgesine gitti.

 3. Uçakla yolculuk daha kısa sürüyor ama biz yine de treni tercih ----------.

 4. Sen üniversitede hangi programa devam ------------?

5. Sizinle tanıştığıma çokmemnun ----------.

6. Bizim sokakta film -----------, oyüzden sokak trafiğe kapalı.

7. (Siz) Mahkemenin kararına itiraz -----------?

 8. M¨udür hanım bütün belgelere teker teker imza ---------.

 9. Siz bizimle dalga mı ----------?

10. Selim frene bastı ama yine de kazaya engel ----------.