بیصدا کردن حروف انتهایی و تغییر k∼ ĝ در زبان ترکی استانبولی
در این بخش مثالهایی را بررسی میکنیم که در آن یک کلمه (ریشه) با اتصال یک پسوند دچار تغییر آوایی میشود. این حالت در کلماتی که به t، ç، p و k ختم میشوند به چشم میخورد.
تغییرk∼ ĝ در زبان ترکی : تقریباً در تمام کلمات چندهجایی ترکی که به k ختم میشوند چنین تغییری صورت میگیرد. یعنی با اتصال پسوندی که با حرف صدادار شروع میشود، k به ğ تغییر مییابد. مثلاً وقتی نشانه مفعولی به کلمه mutfak میچسبد، تبدیل میشود به mutfağı. همینطور کلمه aşık به aşığı و کلمه melek به meleği تغییر مییابد. این تغییر در کلمات تکهجایی رخ نمیدهد، ولی باز هم استثناهایی وجود دارد. در برخی موارد استثنا، با اینکه کلمه چندهجایی نیز هست (معمولاً وقتی قبل از k یک حرف صدادار بلند داریم) این تغییر مشاهده نمیشود. معمولاً در کلمات خارجی که بهعنوان کلمات قرضی وارد زبان ترکی شدهاند یا به عنوان اسامی خاص به همان شکلی که هستند (بدون هیچگونه تغییری) استفاده میشوند، چنین تغییری را مشاهده نمیکنیم. مثلاً Facebook هنگام استفاده به عنوان مفعول، بدون تغییر k∼ğ و به صورت /feysbuku/ تلفظ میشود.
مثالهای زیر بر اساس اینکه دچار تغییر میشوند یا نه و تعداد هجاهایشان دستهبندی شدهاند:
|
چندهجایی متغیر
|
تکهجایی نامتغیر
|
|
yatak: yatağı
melek: meleği
mutfak: mutfağı
aşık: aşığı
ışık: ışığı
çocuk: çocuğu
ayak: ayağı
durak: durağı
toprak: toprağı
sokak: sokağı
uçak: uçağı
kulak: kulağı
kopek: köpeği
|
tek: teki
kek: keki
ek: eki
dük: dükü
tok: toku
aşk: aşkı
ak: akı
kök: kökü
kask: kaskı
park: parkı
zevk: zevki
çark: çarkı
Türk: Türk’ü
|
|
چندهجایی نامتغیر
|
تکهجایی متغیر
|
|
hukuk: hukuku
|
gök: göğü
çok: çoğü
|
تغییر nk∼nدر زبان ترکی :وقتی k در ترکیب nk ظاهر میشود، هنگام اتصال به پسوندی که با حرف صدادار شروع میشود، به g تغییر مییابد. مثلاً کلمه renk با اتصال نشانه مفعولی i میشود rengi. در این مورد نیز استثناهایی وجود دارند مثل: tank و bank که میشوند tankı و bankı.
|
متغیر
|
نامتغیر
|
|
renk: rengi
denk: dengi
ahenk: ahengi
|
bank: bankı
tank: tankı
|
تغییر g ∼ğ: تغییر ğ نیز در برخی کلمات چندهجایی که به g ختم میشوند دیده میشود. مثلا با اتصال نشانه مفعولی، psikolog میشود psikoloğu و nörolog میشود nöroloğu. توجه داشته باشید که این تغییر در تمام کلمات چند هجایی و تکهجایی که به g ختم میشوند رخ نمیدهد.
|
چندهجایی متغیر
|
تکهجایی نامتغیر
|
|
psikolog: psikoloğu
nörolog: nöroloğu
katalog: kataloğu
|
morg: morgu
org: orgu
|
|
چندهجایی نامتغیر
|
تکهجایی متغیر
|
|
miting: mitingi
|
|
تغییر p ∼ b: تغییر آوایی مشابهی در کلماتی که به p ختم میشوند دیده میشود، ولی این تغییر به اندازه تغییرات ذکر شده قبلی اصولی نیست. یعنی استثناهایی هستند که در آنها تغییر آوایی در کلمات تکهجایی نیز رخ میدهد و در برخی کلمات چندسیلابی تغییری صورت نمیگیرد. باید کلماتی را که انتهایشان تغییر میکند یاد گرفته و حفظ کنید. Kitap تبدیل میشود به kitab-ı و şarap میشود şarabı. کلمه top یک مثال تکهجایی است که طبق پیشبینی، دچار تغییر آوایی نشده و میشود topu. با این حال به این استثناها دقت کنید: kap: kabı، kalp: kalbı.
|
چندهجایی متغیر
|
تکهجایی نامتغیر
|
|
kitap: kitabı
şarap: şarabı
sebep: sebebi
dolap: dolabı
çorap: çorabı
mektup: mektubu
Arap: Arabı
serap: serabı
kulup: kulübü
|
top: topu
hap: hapı
kamp: kampı
kup: küpü
sap: sapı
ip: ipi
jip: jipi
|
|
چندهجایی نامتغیر
|
تکهجایی متغیر
|
|
kap: kabı
kalp: kalbi
dip: dibi
kulp: kulbu
cep: cebi
Sırp: Sırbı
|
-
|
تغییر ç ∼c: تغییر اصولی کمتری در کلماتی که به ç ختم میشوند صورت میگیرد. مثلا کلمه ilaç میشود ilacı. کلمات saç و üç تغییری نمیکنند و تبدیل به saçı و üçü میشوند. باز هم به این استثناها دقت کنید: taç: tacı، güç: güçü.
|
چندهجایی متغیر
|
تکهجایی نامتغیر
|
|
ağaç: ağacı
sonuç: sonucu
kazanç: kazancı
ilaç: ilacı
havuç: havucu
inanç: inancı
|
saç: saçı
kaç: kaçı
koç: koçu
maç: maçı
üç: üçü
iç: içi
|
|
چندهجایی نامتغیر
|
تکهجایی متغیر
|
|
-
|
taç: tacı
uç: ucu
güç: gücü
genç: genci
|
تغییر t ∼ d : همین نوع تغییر در کلماتی که به t ختم میشوند نیز مشاهده میشود. قاعده نیز به همان ترتیب است: وقتی پسوندی که با حرف صدادار ضروع میشود به یم کلمه چندهجایی بچسبد، t تبدیل به d میشود. اگر کلمه تکهجایی باشد، تغییری حاصل نمیشود. درست مثل موارد قبلی، در این مورد نیز استثناهایی وجود دارد. به موارد زیر که با وجود چندهجایی بودن، باز هم t تبدیل به d نمیشود توجه کنید. همچنین به مثالهای تکهجایی که دچار تغییر میشوند نیز دقت کنید.
|
چندهجایی متغیر
|
تکهجایی نامتغیر
|
|
inat: inadı
kanat: kanadı
icat: icadı
vücut: vücudu
senet: senedi
yoğurt: yoğurdu
|
at: atı
set: seti
et: eti
sut: sütü
it: iti
kat: katı
bit: biti
kart: kartı
sert: serti
sırt: sırtı
|
|
چندهجایی نامتغیر
|
تکهجایی متغیر
|
|
robot: robotu
ceket: ceketi
alet: aleti
bulut: bulutu
bilet: bileti
paket: paketi
sepet: sepeti
surat: suratı
kaset: kaseti
|
dort: dördü
kurt: kurdu
dert: derdi
yurt: yurdu
art: ardı
Kurt: Kürdü
|
توجه داشته باشید که اسامی خاصی که به p و ç ختم میشوند نیز از لحاظ تلفظی دچار تغییرات اینچنینی در حروف بیصدا میشوند؛ اما این تغییرات بر شکل نوشتاری این کلمات نمود ندارد. مثلا Recep’i و Haliç’i به ترتیب /recebi/ و /halici/ تلفظ میشوند. همینطور Melek’i مینویسیم ولی /meleği/ میخوانیم. در برخی کلمات که به t ختم میشوند، تلفظ الزاما تغییر نمیکند. مثلاً مینویسیم Murat’i و دقیقاً به همان شکل میخوانیم /muratı/.
تمرین
به کلمات زیر نشانه ملکی سوم شخص –(s)I اضافه کنید.
sut_____ ceket_____ saç_____ sepet_____ art_____
gözlük_____ kaset_____ mutfak_____ etek_____ üç_____
balık_____ kalp_____ ipek_____ top_____ dört_____
kitap_____ taç_____ sokak_____ ip_____ robot_____
Melek_____ melek_____ dert_____ lig_____ dut_____
